گذرى کوتاه و مختصر بر دریاچه نمک قم-آران وبیدگل
سکوت دریاچه اى مغرور
گزارش و عکس: احمد جلالى فراهانى
راهنمایمان مى گوید و من خیره به ساعت خورشید، به ترکیب نجیب «مرنجاب» مى اندیشم؛ مرنجاب، چه اسم با مسمایى. مرنجاب. چیزى در ذهنم ضرب مى گیرد. مرنجاب. شلاق خورشید بر گُرده ستبر کویر خراشیده مى شود. مرنجاب. قافیه بیدار مى شود. مرنجاب. شعرى در هزارتوى درونم مى چرخد و مى چرخد و به دهان پرتاب مى شود:
مرنج اى آب! مرنجى اى آب! مرنجى!
مرنجى که اینجا آب، آب نیست، گوهر حیات است. طلا نیست، جان است. جان ِجانان ِخاک خفته هزار ساله است. مى بیغش صوفى به سلامت نرسیده... . بیابان، تَف کرده از هُرم گرما و ما به عاقبت خورشید رسیده ایم. رستاخیز حیات. پایان جهان. دریاچه اى که دریاچه نیست. اقیانوس بى پایانى است از بلور. از نور. دریا نیست اصلاً. اعجاز است. معجزه ناهماهنگ تمام کهکشان هاست که اینک زیر پاى من و همراهان من خاموش و لب بسته بر اندام ناموزون عطش، سنگینى مى کند. لحظه به لحظه تو را خراب مى کند و از نو مى سازد. خراب مى کند و از نو مى سازد . خراب مى کند و ... کودک من مبهوت و سرگشته میان سرزمین سفید رنگ نمک قدم مى زند و دور مى شود.
ـ فوق العاده است.
یکى از میان جمع مى گوید و من خیره به اقیانوس بلور بسته پیش رویم به این مى اندیشم که «فوق العاده» اینجا واژه اى از کار افتاده است، پرت است، بى مصرف است. حواسم پیش کودک شتر بانى است که سر راهمان ما را به خنده اش آویزان کرد و رفت. در اجبار عبورى آشفته و سرسخت، نمى خندید انگار، حرف مى زد شاید، چیزى مى پرسید گویا. تو را چه به بیکران آسمان من؟ نگاهش کویر را مى خندید. آسمان و بیابان را مى خندید. تشنگى را مى خندید. بى هیچ زمختى و زحمتى و گله صبور شترهاى پر حوصله اش یله و رها، خرده خاشاک سر صبح بلعیده را نشخوار مى کردند. کودک بازیگوش من هنوز و همچنان مبهوت و سرگشته میان اقیانوس سفید زیر پایش، سرگردان است.
آران و بیدگل
از «آران» آمدیم. سر صبحى و پیش از طلوع. گیج و منگ، خواب و بیدارى. آمدنى دیدنى هاى آران را یکى یکى به شوق کویر نوردى گَز کردیم. محله هاى قدیمى دهنو، درب مسجد قاضى، بازار، سرکوچه آب پخش، سرکوچه یخچال و جاهاى دیگر که نمى شناختیم. ندیده بودیم. سر راهمان «بیدگل» هم بود. بیدگل و فخارخانه اش، بیدگل و سلمقان اش، درب ریگ اش، باغ علوى اش. بیدگل هنوز بوى نم به خاک نشسته سر صبح کوچه هاى خاک خورده و کهنه مانده را مى داد. تا برسیم به تپه هاى ماسه بادى اطراف شهر که حالا پر است از بوته هاى گز ِ اداره جنگلبانى، خورشید آسمان را پر کرده بود. راهنمایمان خواب آلوده و خمیده برایمان از آران گفت و بیدگل. گفت که آران روزگارى شهرى ساحلى و بندرى بوده است بر کنار دریاى مرکزى. گفت که روزگارى در این شهر بیشتر از ۲۰۰ هزار نفر زندگى مى کردند تا این که دریا خشکید و زندگى در این شهر از هم پاشید و دوباره آرانى از نو بر ویرانه هاى آن شهر خشکیده و از هم پاشیده بنا شد که این شهر بازمانده همان شهر است. گفت که بعضى از باستان شناسان را عقیده بر این است که چنانکه در دشت هاى اطراف آران حفارى شود چهره حقیقى و قدمت واقعى آن شاید از سلک کاشان هم کهنه تر باشد.
او مى گفت و ما به ترک خوردگى زمین نزدیک و نزدیک تر مى شدیم و در اجبار عبورى خودخواسته، تن به تماشاى تشنگى مغرور سرزمینى خاموش و مرموز، سپرده بودیم. چهره گره خورده و خسته «آران» حکایت از عمرى طولانى و تحمل رنجى عظیم مى داد. رنجى باشکوه. عظمت باشکوه تشنه بودن و دم برنیاوردن. سر خم نکردن. تشنه بودن و مغرور ماندن. گاه به گاه گله ساکت و صبور شترهاى پر حوصله از برابرمان عبور مى کردند و ما خیره به گام هاى کشیده و طولانى شان گوش به صداى خواب خورده راهنمایمان مى سپردیم:
بعضى ها معتقدند «آریارمنه» دو فرزند داشت. یکى به نام «آر» به معنى گرم و دیگرى به نام «ایر» به معنى سرد که آران به دست « آر» بنا گردید و نام خود را بر آن نهاد و «ان» پسوند نسبت است.
داستان بیدگلش اما شنیدنى تر بود، راهنمایمان مى گفت:
- معروف است که بیدگل از جمله ۴۰ حصاران بوده است و بنیاد و آبادانى آن را « بى بى گل » از دختران «اوکتاى قاآن بن چنگیز » نهاده و طرح ریزى آن را مهندسان کارآگاه گذارده اند. اما مستندات تاریخى صحت این نظریه را رد کرده و بر آن خط بطلان مى کشند. بعضى از محققان معتقدند بیدگل در اصل «بى گل» بوده است. زیرا کلمه بیدگل در زبان محلى «وه گل» که مخفف «ویگل» است به معنى مکان بى گل. آنان شعر سلیمان صباحى بیدگل را شاهدى بر مدعاى خویش مى آورند.
بعد هم گفت که کتاب زبان کویر حسین علیجانزاده را بخوانیم که تحقیقى است درباره آران و بیدگل.
مرنجاب
اینجا مرنجاب است. خاستگاه دریغ و دریغا و دریغ من. مثلثى میان من و آفتاب و دریاچه. مربعى میان من و آفتاب و کویر و تشنگى. دایره اى میان جغرافیاى زخم خورده بى باران. عقرب آفتاب بود که رسیدیم. گیج و منگ خوابى نصفه نیمه. مست و نیمه هوشیار. مست از بوى گلاب قمصر، که در سرمان پیچیده بود. مست از بوى خشتِ خاک خورده کاشان. مست از جریان ستاره ها برفراز کوچه پس کوچه هاى آران و بیدگل. مست از خنکاى یک شب بیابانى. شبى که شب نیست. ستاره باران است. شبى که شب نیست. نفس کوچک فراموشى است. دل سپردن به خاموشى است. راهنمایمان از مرنجاب مى گوید:
- «مرنجاب کویرى است که از شمال به دریاچه نمک آران و بیدگل مى رسد و از غرب به کویر مسیله و دریاچه هاى نمک حوض سلطان و حوض مره. شرقش به کویر بندر ریگ منتهى مى شود و پارک ملى کویر و جنوبش مى رسد به آران وبیدگل، راهى که ما از آن آمدیم.»
ساعت آفتاب بود که رسیدیم. در نیزه باران خورشید. اینجا تمام عددها ظهر است. تمام دقیقه ها. ثانیه ها. ساعت ها. از آسمان، عطش بر خاک مى چکد اینجا. مرنجاب کجاست؟ جایى میان گستره جنوبى ساحل دریاچه نمک. پیش رویمان کرانه اى است سفید، از تشنگى زمین. دریاچه نمک. دریاچه اى که دریاچه نیست. اقیانوس بى پایانى است از بلور. از نور. دریا نیست اصلاً. اعجاز است. معجزه اى ناهماهنگ با تمام کهکشان ها. دریاچه، خواب تمام دریاهاى جهان را فروبلعیده. زیر آسمانى بى دریچه و ابر، دریاچه انگار خواب صدف مى بیند. خواب ماهى. خواب ستاره هاى دریایى و موج هاى خروشانى که به ساحل صخره اى اش کوبیده مى شود. دریاچه در خواب غوطه ور است و دائماً از خود مى پرسد: « چشمه اى آیا در من خواهد جوشید؟ بارانى آیا بر من خواهد چکید؟» دریاچه اما دریاچه نیست. رؤیاى سفیدپوش تشنه اى است که بر عطش ترک خورده کویر پراکنده مى شود.
صداى راهنما، سوار بر زوزه باد در گوشمان مى پیچد:
- کویر مرنجاب از زیباترین نقاط کویرى ایران است که تپه هاى شنى بلند و جنگلهاى تاقش سخت دیدنى است. جزیره سرگردان و دریاچه نمک از جاذبه هاى کم نظیرى است که تنها در ایران و در این مناطق یافت مى شوند. اینجا روزگارى محل عبور کاروان هاى شتر بوده است و چاه دستکن در این منطقه قرار داشته. کاروانسراى مرنجاب و قنات پرآبش که اینک به لطف کار کارشناسى کارشناسان سازمان میراث فرهنگى احیا شده است گواه این مدعاست که مرنجاب روزگارى تقاطع گذر کاروان هاى تجارى و سیاحتى بسیارى بوده است.
او مى گوید و من خیره به کویر مى نویسم. پیش رویمان دریاچه نمک است و پشت سرمان تپه هاى ماسه بادى. تپه هایى طلایى رنگ و فریبنده. تپه هایى که به رؤیاى درخت در خود خزیده اند. تپه هایى که هوس فرو رفتن در ماسه هاى طلایى شان در سرمان بیداد مى کند. کفش ها بى اختیار کنده مى شوند . پاها بى اختیار برهنه. جوانترها زودتر از بقیه به تند ریز تپه مى زنند. وقت وقت رفتن است. تپه ها تو را به خود مى خوانند. تپه هاى ماسه بادى خوش خرام، که آبروى کویرند.
- اینجا را نگاه کنید!
کسى از ما مى گوید. او مى گوید و سرها به طرفى مى چرخد. چند چتر برافراشته و رنگارنگ. سایه بان هایى مصنوعى. سایه هایى که دهان کجى به سلطه آفتاب است. زیر سایه ها چند نفر گردشگر خارجى کوکا مى نوشند. کوکا مى نوشند و به ما مى خندند. از سر خوش آمد گویى؟ شاید. شاید هم خنده اى که نشانه پیروزى است. نشانه رو دست زدن. که ما زودتر از شما رسیده ایم. ما که اینجا خاکمان نیست و قدرش را بیشتر از شما مى دانیم.
- قدر زر زرگر شناسد قدر گوهر گوهرى!
یکى از ما مى گوید. انگار که فکرت را خوانده باشد و مجادله اى بى پایان میان گروه کوچک مان سر مى گیرد. یکى مى گوید:« آنها بهتر از ما مى دانند که چه داریم و چه نداریم.» دیگرى به پاسخ بر مى آید که : «قدر دانستن نیست این. این اکوتوریسم است. اکوتوریسم یعنى همین. یعنى به رخ کشیدن طبیعتى بکر به دیگران. یعنى پول درآوردن از راه طبیعت براى مملکت.» بحث چندگانه مى شود. نقد جاى سؤال را مى گیرد و انتقاد جاى داورى مى نشیند: «چرا نباید بسترهاى لازم براى بهره بردن بیش از پیش از این طبیعت بکر فراهم شود؟ چرا نباید همانند کشورهاى آفریقایى از بیابان و صحرایمان پولى به جیب بزنیم؟» یکى مى گوید: «اروپایى هاى آفتاب ندیده حاضرند صدها هزار پوند خرج این آفتاب و ماسه ها کنند. » کسى بى نظیر بودن دریاچه را به رخ مى کشد و من فارغ از این حرف هاى تکرارى و همیشگى به بیابانگردهاى فرنگى مى نگرم که کِرِم زده بر پوست، خود را برنزه مى کنند و مى شنوم صداى چند نفر همراه محلى شان را که از دیده شدن یک جفت پلنگ در این نواحى با یکدیگر سخن مى گویند.
دریاچه نمک
حالا بر بیکران بلور دریاچه ایستاده ایم. در جدال نابرابر زمین و آسمان. میعانى حیرت آور و سرسخت در اطرافمان جریان دارد. ما اینجا بیرون از زمان ایستاده ایم. بیرون از زمانه. هیچ کس با هیچ کس سخن نمى گوید. که خاموشى با هزار زبان در سخن است. سکوت مان از بهت نیست. از حیرت نیست، از اضطراب نیست، از سر ناچارى است. نور زرد رنگ و بى ترحم خورشید، سوار بر گُردهِ بادى شور و آزار دهنده به صورتمان تازیانه مى زند. بى ترحم و مداوم و چشمانمان را طاقت دیدن نیست، که نور تیماج زرد رنگ میرغضبى است سنگدل. که نور زبانه آتش است بر مردمک هاى شهر نشین ِ بیابان ندیده. هیچ کس چیزى نمى گوید. زیر پایم سوسکى ناکام در عبور از این مسلخ را مى بینم که در پنجه بلورین مرگ متعجب و سردر گم مرده است. زیر پایم سکوت ِساکت رؤیاى چند هزار ساله دریاچه اى مغموم جریان دارد. دریاچه اى مغموم که در حرارت سکوتى تلخ، خواب سرخى سیبى را مى بیند. سکوت دریاچه فریاد عطشى است که فروتنانه بر خاک مى گسترد.میعان عطشى فروتنانه که در تلاطم عصیان خورشید، بلور مى شود. دل نمک مى شود. باد را اینجا تصور کن که بر منحنى تازیانه خورشید به نیشخط رنج بیگانه با امید، بر سینه دریاچه فرو مى لغزد. نه! این همه بیهوده است. مرا یاراى وصف این دریاچه نیست. حتى اگر تمامى الفاظ جهان را در اختیار داشته باشم. راهنمایمان مى گوید:
- دریاچه نمک دریاچه نیست. معدن است. معدنى سرشار از منیزیم. هشتمین عنصر فراوان در سطح خارجى زمین. سود سرشار این ماده در جیب چه کسى ریخته مى شود؟ هیچ کس. از هر ۱۰۰ کیلوگرم نمک این دریاچه ۱۳ تا ۱۴ کیلوگرم منیزیم خالص مى توان استحصال کرد. تاکنون۳۲میلیون تن منیزیا، ۲۰۰میلیون تن کلر سدیم و ۴/۵میلیون تن کلرید پتاسیم از این دریاچه گرانبها کشف شده است. دریاچه منبع لبریزى از هیپو کلریت کلسیم نیز هست. قیمت هر گرم از این ماده که در تولید پودرهاى لباسشویى و صنایع نساجى و رنگرزى و تأسیسات آبرسانى کاربرد فراوان دارد در بازارهاى جهانى ۲ دلار است. مصرف هیپو کلریت کلسیم در ایران نیز سالانه بالغ بر ۷۵ میلیون گرم است که تنها مقادیر کمى از آن در داخل کشور تولید مى گردد و الباقى را باید از خارج وارد کرد. علاوه بر این، از شورابه هاى دریاچه نمک مى توان در تولید ۱۰تا ۱۲نوع کانى در صنایع گوناگون نظیر کودهاى شیمیایى، کاغذ، عایق کارى لوله، ضد یخ، مواد آرایشى، شیشه و سرامیک، شوینده ها و لاستیک سازى و پزشکى نیزاستفاده نمود. ارزش تخمینى این معدن سفید و شور خفته در دامن کویر، بالغ بر۲۰ میلیارد دلار تخمین زده مى شود و این به جز صدها میلیون دلارى است که مى توان همه ساله از قبل اکوتوریسم منطقه بدست آورد.
با این همه من مبهوت از بهت ساکت دریاچه اى مغموم که بر گستره اى به پهناى ۲ هزار و ۳۰۰ کیلومتر در میانه کویر مرکزى ایران خفته است، قدم مى زنم. دریاچه اى که از نگاه آسمان، مثلثى است از دریغ و دریغا و دریغ من. مثلثى است از آه و آهک و نمک.
وقت رفتن است. دل کندن. بریدن. خودم را مى بینم که از آن همه سفید، آن همه بلور، آن همه عظمت و شکوه دور و دور تر مى شوم. دورتر و دورتر و دورتر. با خودم مى گویم: دریاچه را نگاه کن! «چه فروتنانه بر درگاه نجابت به خاک مى شکند.» نگاه کن! چه بزرگوارانه بر شعله خورشید مى گسترد. نگاه کن!...
از دریاچه نمک دور و دورتر مى شویم و در آستانه غروب، طبیعت بى آن که از ما یارى طلب کند، خدا را به تعظیم مى نشیند.
راهنمایمان مى گوید و من خیره به ساعت خورشید، به ترکیب نجیب «مرنجاب» مى اندیشم؛ مرنجاب، چه اسم با مسمایى. مرنجاب. چیزى در ذهنم ضرب مى گیرد. مرنجاب. شلاق خورشید بر گُرده ستبر کویر خراشیده مى شود. مرنجاب. قافیه بیدار مى شود. مرنجاب. شعرى در هزارتوى درونم مى چرخد و مى چرخد و به دهان پرتاب مى شود:
مرنج اى آب! مرنجى اى آب! مرنجى!
مرنجى که اینجا آب، آب نیست، گوهر حیات است. طلا نیست، جان است. جان ِجانان ِخاک خفته هزار ساله است. مى بیغش صوفى به سلامت نرسیده... . بیابان، تَف کرده از هُرم گرما و ما به عاقبت خورشید رسیده ایم. رستاخیز حیات. پایان جهان. دریاچه اى که دریاچه نیست. اقیانوس بى پایانى است از بلور. از نور. دریا نیست اصلاً. اعجاز است. معجزه ناهماهنگ تمام کهکشان هاست که اینک زیر پاى من و همراهان من خاموش و لب بسته بر اندام ناموزون عطش، سنگینى مى کند. لحظه به لحظه تو را خراب مى کند و از نو مى سازد. خراب مى کند و از نو مى سازد . خراب مى کند و ... کودک من مبهوت و سرگشته میان سرزمین سفید رنگ نمک قدم مى زند و دور مى شود.
ـ فوق العاده است.
یکى از میان جمع مى گوید و من خیره به اقیانوس بلور بسته پیش رویم به این مى اندیشم که «فوق العاده» اینجا واژه اى از کار افتاده است، پرت است، بى مصرف است. حواسم پیش کودک شتر بانى است که سر راهمان ما را به خنده اش آویزان کرد و رفت. در اجبار عبورى آشفته و سرسخت، نمى خندید انگار، حرف مى زد شاید، چیزى مى پرسید گویا. تو را چه به بیکران آسمان من؟ نگاهش کویر را مى خندید. آسمان و بیابان را مى خندید. تشنگى را مى خندید. بى هیچ زمختى و زحمتى و گله صبور شترهاى پر حوصله اش یله و رها، خرده خاشاک سر صبح بلعیده را نشخوار مى کردند. کودک بازیگوش من هنوز و همچنان مبهوت و سرگشته میان اقیانوس سفید زیر پایش، سرگردان است.
آران و بیدگل
از «آران» آمدیم. سر صبحى و پیش از طلوع. گیج و منگ، خواب و بیدارى. آمدنى دیدنى هاى آران را یکى یکى به شوق کویر نوردى گَز کردیم. محله هاى قدیمى دهنو، درب مسجد قاضى، بازار، سرکوچه آب پخش، سرکوچه یخچال و جاهاى دیگر که نمى شناختیم. ندیده بودیم. سر راهمان «بیدگل» هم بود. بیدگل و فخارخانه اش، بیدگل و سلمقان اش، درب ریگ اش، باغ علوى اش. بیدگل هنوز بوى نم به خاک نشسته سر صبح کوچه هاى خاک خورده و کهنه مانده را مى داد. تا برسیم به تپه هاى ماسه بادى اطراف شهر که حالا پر است از بوته هاى گز ِ اداره جنگلبانى، خورشید آسمان را پر کرده بود. راهنمایمان خواب آلوده و خمیده برایمان از آران گفت و بیدگل. گفت که آران روزگارى شهرى ساحلى و بندرى بوده است بر کنار دریاى مرکزى. گفت که روزگارى در این شهر بیشتر از ۲۰۰ هزار نفر زندگى مى کردند تا این که دریا خشکید و زندگى در این شهر از هم پاشید و دوباره آرانى از نو بر ویرانه هاى آن شهر خشکیده و از هم پاشیده بنا شد که این شهر بازمانده همان شهر است. گفت که بعضى از باستان شناسان را عقیده بر این است که چنانکه در دشت هاى اطراف آران حفارى شود چهره حقیقى و قدمت واقعى آن شاید از سلک کاشان هم کهنه تر باشد.
او مى گفت و ما به ترک خوردگى زمین نزدیک و نزدیک تر مى شدیم و در اجبار عبورى خودخواسته، تن به تماشاى تشنگى مغرور سرزمینى خاموش و مرموز، سپرده بودیم. چهره گره خورده و خسته «آران» حکایت از عمرى طولانى و تحمل رنجى عظیم مى داد. رنجى باشکوه. عظمت باشکوه تشنه بودن و دم برنیاوردن. سر خم نکردن. تشنه بودن و مغرور ماندن. گاه به گاه گله ساکت و صبور شترهاى پر حوصله از برابرمان عبور مى کردند و ما خیره به گام هاى کشیده و طولانى شان گوش به صداى خواب خورده راهنمایمان مى سپردیم:
بعضى ها معتقدند «آریارمنه» دو فرزند داشت. یکى به نام «آر» به معنى گرم و دیگرى به نام «ایر» به معنى سرد که آران به دست « آر» بنا گردید و نام خود را بر آن نهاد و «ان» پسوند نسبت است.
داستان بیدگلش اما شنیدنى تر بود، راهنمایمان مى گفت:
- معروف است که بیدگل از جمله ۴۰ حصاران بوده است و بنیاد و آبادانى آن را « بى بى گل » از دختران «اوکتاى قاآن بن چنگیز » نهاده و طرح ریزى آن را مهندسان کارآگاه گذارده اند. اما مستندات تاریخى صحت این نظریه را رد کرده و بر آن خط بطلان مى کشند. بعضى از محققان معتقدند بیدگل در اصل «بى گل» بوده است. زیرا کلمه بیدگل در زبان محلى «وه گل» که مخفف «ویگل» است به معنى مکان بى گل. آنان شعر سلیمان صباحى بیدگل را شاهدى بر مدعاى خویش مى آورند.
بعد هم گفت که کتاب زبان کویر حسین علیجانزاده را بخوانیم که تحقیقى است درباره آران و بیدگل.
مرنجاب
اینجا مرنجاب است. خاستگاه دریغ و دریغا و دریغ من. مثلثى میان من و آفتاب و دریاچه. مربعى میان من و آفتاب و کویر و تشنگى. دایره اى میان جغرافیاى زخم خورده بى باران. عقرب آفتاب بود که رسیدیم. گیج و منگ خوابى نصفه نیمه. مست و نیمه هوشیار. مست از بوى گلاب قمصر، که در سرمان پیچیده بود. مست از بوى خشتِ خاک خورده کاشان. مست از جریان ستاره ها برفراز کوچه پس کوچه هاى آران و بیدگل. مست از خنکاى یک شب بیابانى. شبى که شب نیست. ستاره باران است. شبى که شب نیست. نفس کوچک فراموشى است. دل سپردن به خاموشى است. راهنمایمان از مرنجاب مى گوید:
- «مرنجاب کویرى است که از شمال به دریاچه نمک آران و بیدگل مى رسد و از غرب به کویر مسیله و دریاچه هاى نمک حوض سلطان و حوض مره. شرقش به کویر بندر ریگ منتهى مى شود و پارک ملى کویر و جنوبش مى رسد به آران وبیدگل، راهى که ما از آن آمدیم.»
ساعت آفتاب بود که رسیدیم. در نیزه باران خورشید. اینجا تمام عددها ظهر است. تمام دقیقه ها. ثانیه ها. ساعت ها. از آسمان، عطش بر خاک مى چکد اینجا. مرنجاب کجاست؟ جایى میان گستره جنوبى ساحل دریاچه نمک. پیش رویمان کرانه اى است سفید، از تشنگى زمین. دریاچه نمک. دریاچه اى که دریاچه نیست. اقیانوس بى پایانى است از بلور. از نور. دریا نیست اصلاً. اعجاز است. معجزه اى ناهماهنگ با تمام کهکشان ها. دریاچه، خواب تمام دریاهاى جهان را فروبلعیده. زیر آسمانى بى دریچه و ابر، دریاچه انگار خواب صدف مى بیند. خواب ماهى. خواب ستاره هاى دریایى و موج هاى خروشانى که به ساحل صخره اى اش کوبیده مى شود. دریاچه در خواب غوطه ور است و دائماً از خود مى پرسد: « چشمه اى آیا در من خواهد جوشید؟ بارانى آیا بر من خواهد چکید؟» دریاچه اما دریاچه نیست. رؤیاى سفیدپوش تشنه اى است که بر عطش ترک خورده کویر پراکنده مى شود.
صداى راهنما، سوار بر زوزه باد در گوشمان مى پیچد:
- کویر مرنجاب از زیباترین نقاط کویرى ایران است که تپه هاى شنى بلند و جنگلهاى تاقش سخت دیدنى است. جزیره سرگردان و دریاچه نمک از جاذبه هاى کم نظیرى است که تنها در ایران و در این مناطق یافت مى شوند. اینجا روزگارى محل عبور کاروان هاى شتر بوده است و چاه دستکن در این منطقه قرار داشته. کاروانسراى مرنجاب و قنات پرآبش که اینک به لطف کار کارشناسى کارشناسان سازمان میراث فرهنگى احیا شده است گواه این مدعاست که مرنجاب روزگارى تقاطع گذر کاروان هاى تجارى و سیاحتى بسیارى بوده است.
او مى گوید و من خیره به کویر مى نویسم. پیش رویمان دریاچه نمک است و پشت سرمان تپه هاى ماسه بادى. تپه هایى طلایى رنگ و فریبنده. تپه هایى که به رؤیاى درخت در خود خزیده اند. تپه هایى که هوس فرو رفتن در ماسه هاى طلایى شان در سرمان بیداد مى کند. کفش ها بى اختیار کنده مى شوند . پاها بى اختیار برهنه. جوانترها زودتر از بقیه به تند ریز تپه مى زنند. وقت وقت رفتن است. تپه ها تو را به خود مى خوانند. تپه هاى ماسه بادى خوش خرام، که آبروى کویرند.
- اینجا را نگاه کنید!
کسى از ما مى گوید. او مى گوید و سرها به طرفى مى چرخد. چند چتر برافراشته و رنگارنگ. سایه بان هایى مصنوعى. سایه هایى که دهان کجى به سلطه آفتاب است. زیر سایه ها چند نفر گردشگر خارجى کوکا مى نوشند. کوکا مى نوشند و به ما مى خندند. از سر خوش آمد گویى؟ شاید. شاید هم خنده اى که نشانه پیروزى است. نشانه رو دست زدن. که ما زودتر از شما رسیده ایم. ما که اینجا خاکمان نیست و قدرش را بیشتر از شما مى دانیم.
- قدر زر زرگر شناسد قدر گوهر گوهرى!
یکى از ما مى گوید. انگار که فکرت را خوانده باشد و مجادله اى بى پایان میان گروه کوچک مان سر مى گیرد. یکى مى گوید:« آنها بهتر از ما مى دانند که چه داریم و چه نداریم.» دیگرى به پاسخ بر مى آید که : «قدر دانستن نیست این. این اکوتوریسم است. اکوتوریسم یعنى همین. یعنى به رخ کشیدن طبیعتى بکر به دیگران. یعنى پول درآوردن از راه طبیعت براى مملکت.» بحث چندگانه مى شود. نقد جاى سؤال را مى گیرد و انتقاد جاى داورى مى نشیند: «چرا نباید بسترهاى لازم براى بهره بردن بیش از پیش از این طبیعت بکر فراهم شود؟ چرا نباید همانند کشورهاى آفریقایى از بیابان و صحرایمان پولى به جیب بزنیم؟» یکى مى گوید: «اروپایى هاى آفتاب ندیده حاضرند صدها هزار پوند خرج این آفتاب و ماسه ها کنند. » کسى بى نظیر بودن دریاچه را به رخ مى کشد و من فارغ از این حرف هاى تکرارى و همیشگى به بیابانگردهاى فرنگى مى نگرم که کِرِم زده بر پوست، خود را برنزه مى کنند و مى شنوم صداى چند نفر همراه محلى شان را که از دیده شدن یک جفت پلنگ در این نواحى با یکدیگر سخن مى گویند.
دریاچه نمک
حالا بر بیکران بلور دریاچه ایستاده ایم. در جدال نابرابر زمین و آسمان. میعانى حیرت آور و سرسخت در اطرافمان جریان دارد. ما اینجا بیرون از زمان ایستاده ایم. بیرون از زمانه. هیچ کس با هیچ کس سخن نمى گوید. که خاموشى با هزار زبان در سخن است. سکوت مان از بهت نیست. از حیرت نیست، از اضطراب نیست، از سر ناچارى است. نور زرد رنگ و بى ترحم خورشید، سوار بر گُردهِ بادى شور و آزار دهنده به صورتمان تازیانه مى زند. بى ترحم و مداوم و چشمانمان را طاقت دیدن نیست، که نور تیماج زرد رنگ میرغضبى است سنگدل. که نور زبانه آتش است بر مردمک هاى شهر نشین ِ بیابان ندیده. هیچ کس چیزى نمى گوید. زیر پایم سوسکى ناکام در عبور از این مسلخ را مى بینم که در پنجه بلورین مرگ متعجب و سردر گم مرده است. زیر پایم سکوت ِساکت رؤیاى چند هزار ساله دریاچه اى مغموم جریان دارد. دریاچه اى مغموم که در حرارت سکوتى تلخ، خواب سرخى سیبى را مى بیند. سکوت دریاچه فریاد عطشى است که فروتنانه بر خاک مى گسترد.میعان عطشى فروتنانه که در تلاطم عصیان خورشید، بلور مى شود. دل نمک مى شود. باد را اینجا تصور کن که بر منحنى تازیانه خورشید به نیشخط رنج بیگانه با امید، بر سینه دریاچه فرو مى لغزد. نه! این همه بیهوده است. مرا یاراى وصف این دریاچه نیست. حتى اگر تمامى الفاظ جهان را در اختیار داشته باشم. راهنمایمان مى گوید:
- دریاچه نمک دریاچه نیست. معدن است. معدنى سرشار از منیزیم. هشتمین عنصر فراوان در سطح خارجى زمین. سود سرشار این ماده در جیب چه کسى ریخته مى شود؟ هیچ کس. از هر ۱۰۰ کیلوگرم نمک این دریاچه ۱۳ تا ۱۴ کیلوگرم منیزیم خالص مى توان استحصال کرد. تاکنون۳۲میلیون تن منیزیا، ۲۰۰میلیون تن کلر سدیم و ۴/۵میلیون تن کلرید پتاسیم از این دریاچه گرانبها کشف شده است. دریاچه منبع لبریزى از هیپو کلریت کلسیم نیز هست. قیمت هر گرم از این ماده که در تولید پودرهاى لباسشویى و صنایع نساجى و رنگرزى و تأسیسات آبرسانى کاربرد فراوان دارد در بازارهاى جهانى ۲ دلار است. مصرف هیپو کلریت کلسیم در ایران نیز سالانه بالغ بر ۷۵ میلیون گرم است که تنها مقادیر کمى از آن در داخل کشور تولید مى گردد و الباقى را باید از خارج وارد کرد. علاوه بر این، از شورابه هاى دریاچه نمک مى توان در تولید ۱۰تا ۱۲نوع کانى در صنایع گوناگون نظیر کودهاى شیمیایى، کاغذ، عایق کارى لوله، ضد یخ، مواد آرایشى، شیشه و سرامیک، شوینده ها و لاستیک سازى و پزشکى نیزاستفاده نمود. ارزش تخمینى این معدن سفید و شور خفته در دامن کویر، بالغ بر۲۰ میلیارد دلار تخمین زده مى شود و این به جز صدها میلیون دلارى است که مى توان همه ساله از قبل اکوتوریسم منطقه بدست آورد.
با این همه من مبهوت از بهت ساکت دریاچه اى مغموم که بر گستره اى به پهناى ۲ هزار و ۳۰۰ کیلومتر در میانه کویر مرکزى ایران خفته است، قدم مى زنم. دریاچه اى که از نگاه آسمان، مثلثى است از دریغ و دریغا و دریغ من. مثلثى است از آه و آهک و نمک.
وقت رفتن است. دل کندن. بریدن. خودم را مى بینم که از آن همه سفید، آن همه بلور، آن همه عظمت و شکوه دور و دور تر مى شوم. دورتر و دورتر و دورتر. با خودم مى گویم: دریاچه را نگاه کن! «چه فروتنانه بر درگاه نجابت به خاک مى شکند.» نگاه کن! چه بزرگوارانه بر شعله خورشید مى گسترد. نگاه کن!...
از دریاچه نمک دور و دورتر مى شویم و در آستانه غروب، طبیعت بى آن که از ما یارى طلب کند، خدا را به تعظیم مى نشیند.
